کلمه جو
صفحه اصلی

قالی


مترادف قالی : فرش، گبه، گلیم، مفرش

برابر پارسی : زمین گستر، بوب، بوپ، پوشش

فارسی به انگلیسی

carpet, rug

carpet


فارسی به عربی

سجادة

مترادف و متضاد

carpet (اسم)
فرش، قالی، زیلو

فرش، گبه، گلیم، مفرش


فرهنگ فارسی

اسماعیل بن قاسم مکنی به ابوعلی از علمای ادب و لغت عرب ( ف. قرطبه ۳۵۶ ه ق ./ ۹۶۷ م . ) وی در منازجرد ( ارمنستان ) متولد شد و در بغداد نشات یافت و از بغداد بقرطبه رفت و نزد خلفای اموی محترم بود . اوراست : الامالی المقصور و الممدود شرح المعلقات النوادر البارع فی غریب الحدیث .
قالین: فرش بزرگ پرزدارکه بانخ وپشم بافته میشود
فرش پشمی کرکدار که از قدیم در ایران بافته می شد قسمی فرش پرزدار منقش و گرانبها : آنچه می باید که از آمل و طبرستان حاصل شود و آن را بوسهل اسمعیل حاصل گرداند : زرنیشابوری هزار هزار دینار و جامه های رومی و دیگر اجناس هزار تا و محفوری و قالی هزار دست ... توضیح ۱ قالی در دسته بندی هنرهای تصویری در رده منسوجات قرار دارد . عوامل تشکیل دهنده قالی عبارتند از : رنگ آمیزی و هماهنگی رنگها نقشه و نظم موزون نقشها و زمینه و بافت . توضیح ۲ قالی با الیاف حیوانی و نباتی تهیه می گردد . به عبارت دیگر مواد اصلی قالی پنبه یا کتان و پشم یا ابریشم است ... نخستین مرحله ایجاد قالی ریسندگی است و آن مرحله تهیه نخ برای بوجود آوردن تارها و پودهاست . پس از این مرحله مرحله کار بافندگی است و از اینجاست که دار نخهای رنگین نقشه و قالیباف پا در میان می گذارند . دار بر زمین استوار می گردد و نخهای رنگین بدان آویزان می شوند و قالی باف در پای آن می نشیند و نقشه را پیش روی خود می گذارد و قالی را می بافد . یا قالی باغی . نوعی قالی است که نقش آن پر گل و گیاه است . این نوع در مغرب ایران بیشتر بافته می شود . یا قالی شکاری . در نقش آن از مناظر شکار استفاده می شود . این نوع قالی از اواخر قرن شانزدهم م . تقریبا مقارن با زمان سلطنت شاه تهماسب تحت تاثیر مینیاتور بوجود آمده . در این نوع انواع پرندگان و حیوانات شکاری با شکارچی پیاده یا سواره که تیر و کمان یا بازی در دست دارد دیده می شود . قالی شکاری در زمان شاه عباس تکمیل شد و در این زمان نقشهای آن در نهایت درجه مسبک گردید . از معروفترین و بهترین نمونه های قالی شکاری قالیی است که متعلق به امپراتوری اتریش بود و آن نیز در زمان صفویه بافته شده است . یا قالی گلدانی . نوعی قالی که در وسط آن طرح گلدانی است و گلها بی آنکه سر بدر آورند حول و حوش گلدان را پر می کنند از قرن ۱۸ م این نوع طرح بسادگی و خشونت گراییده و معمولا مانند طرحهای کاشی جزئیات تزیینی خود را از دست داده است نوع مزبور معمولا در شمال غربی ایران بافته شده است . یا قالی لهستانی . تار و پود این نوع قالی از پشم بسیار نازک ابریشم زرین و سیمین است . سیاحان قرن ۱۷ م . در آثار خود از قالیهایی که با گلابتون زرین و سیمین بافته شده اند نام می برند و می نویسند که در کاخهایی پذیرایی شده اند که با فرشها مشرف بوده است و بر پشتی هایی تکیه زده اند که از قالیها بسی نفیس تر بوده متاسفانه این نوع قالیها بمرور زمان رنگ خود را می بازد . بدیهی است قالیهای مزبور نرم تر از قالیهایی که با پشم بافته می شوند هستند . قالیهای لهستانی را در گذشته به دستور شاهان برای اهدائ بسلاطین خارجی می بافته اند و به همین دلیل است که این گونه فرشهای ابریشمی و زربفت را غالبا در موزه های سلطنتی اروپا می بینیم نمونه ای از این قالی هم اکنون در موزه ویکتوریا آلبرت انگلستان وجود دارد . این نوع قالیها را از آن جهت لهستانی می گویند که در گذشته تصور می کردند قالیهای مزبور بوسیله بافندگان ایرانی در لهستان بافته میشوند . یا قالی میر . نقشه آن بوته هایی ترمه یی است . این بوته ها متن قالی را فرا گرفته و از جهت شباهت باسم گلابی و بادامی معروف است . حاسیه آن نقشه ای از خطوط راه راه است . دو نقش مو دارد . این نوع قالیها در سربند بافته شده .
اسماعیل بن قاسم مکنی به ابو علی یکی از ادیبان و دانشمندان است .

فرهنگ معین

(اِ. ) فرش بزرگ .

لغت نامه دهخدا

قالی. ( ع ص ) بریان سازنده. ( آنندراج ).طباخ. قلیه پز. ( ناظم الاطباء ). || دشمن دارنده. ( آنندراج ). سخت ناپسنددارنده. ( ناظم الاطباء ).

قالی. ( اِ ) قسمی از گلیم پرزدار منقش گرانبها که خالی نیز گویند.( ناظم الاطباء ). مهمترین محصول صنعتی ایران در عصر حاضر قالی و قالیچه دست بافت است. قالی بافی از صنایع بسیار قدیم ایران است. میگویند که اسکندر کبیر وقتی برای اولین بار مقبره کوروش بزرگ را بازدید نمود مشاهده کرد که آن با قالی خیلی خوب پوشیده شده و نیز میگویند که در قصر تیسفون یا طاق کسری در زمان ساسانیان یک قطعه قالی وجود داشته که با جواهر و فلزات قیمتی پوشیده شده بود، ولی شرح این قالی آنقدر با افسانه آمیخته شده که نمیتوان آن را کاملاً باور کرد. در آسیای وسطی تکه های قالی قدیمی پیدا میشود که متعلق به ادوار قبل از اسلام است . در نقاشیهای بعضی از نقاشان قرون وسطی در اروپا قالی هائی نشان داده شده که می بایست ساخت ایران باشد. نمونه های اولیه قالی و قالیچه که در موزه ها و گنجینه های شخصی است و محققاً میتوان آنها را به ایران نسبت داد متعلق بزمان قبل از دوره صفویه است. علت اینکه از زمان قدیمتر از آن نمونه قالی بدست نیامده آن است که اغلب اشیاء صنعتی برای نگاه داشتن ساخته میشدند وقالی برای استعمال ، و اگرچه قالی نسبتاً بادوام است ، در نتیجه استعمال زیاد پس از مدتی کهنه شده از بین میرود. در قالیهای قدیمی کمتر نوشته ای دیده میشود که تاریخ و محل ساخت آن را بطور تحقیق بتوان معین کرد. گمان میرود که بعضی از این قالی ها در تبریز در زمان حکمرانی سلاطین ترکمان و مغول که قبل از صفویه سلطنت میکردند ساخته شده باشد. بعضی از قالیهای قدیمی را به اواخر قرن نهم هجری ( اواخر قرن پانزدهم میلادی ) نسبت میدهند، زیرا نقشه های آنها خیالی تر و رنگ آمیزی آنها با قالی های اوائل دوره صفویه فرق دارد. احتمال میرود که قالیبافی در زمان سلطنت طویل شاه طهماسب به اعلی درجه ترقی رسیده باشد. درجه تکامل صنعت در این زمان میرساند که قالی بافی تاریخ قدیمی داشته و با اینکه نمونه هائی از ترقی آن در دست نیست معهذا ثابت میکند که دوره مدیدی طول کشیده تا به این درجه رسیده. چون محل ساخت اغلب قالی های اوائل این عصر معلوم نیست ، معمولاً قالی های دوره صفوی را از روی نقشه آنها طبقه بندی مینمایند. در میان نقشه های مختلف و مهمتر از همه طرحی است که در وسط ترنجی دارد. نمونه بسیار مشهور این قسم نقشه قالی مسجد اردبیل فعلاً در موزه ویکتوریا و البرت در لندن میباشد. آن فرش قالی بزرگی است که طول آن ده متر و نیم و عرض آن قدری کمتر از 5 متر و نیم است ( 34/5 فیت و 17/5 فیت ). از روی تخمین معین کرده اند که این قالی تقریباً 32 ملیون گره دارد! دور ترنج مرکزی را نقشهای کوچکی که به گل شاه عباسی موسوم است احاطه نموده و آن عبارت از نقش مدور یا بیضی شکلی است که وسط آن گل و دور آن را حلقه ای از گل با برگ گرفته در هر گوشه متن قالی یک چهارم ترنجی کشیده شده. یکی از خصائص این قالی بزرگ نمایش قندیل مسجد میباشد که در دو سر ترنج کشیده مثل اینکه از آن آویزان است. متن قالی از نقش گل و برگ پوشیده شده و آنها نقش تاک مشبک و پرکاری را با نظم کامل تشکیل میدهند. گلها با رنگهای گوناگون خودروی زمینه سرمه ای رنگ برجسته بنظر می آید. رنگ قرمز که با زمینه ٔسرمه ای تباین دارد زیاد شفاف نیست و مایل برنگ قندیل است. رنگ سبز نیز در این نقشه از رنگ های برجسته است. در حاشیه قالی نقشهای کتیبه ای است که بین آنها گل شاه عباسی میباشد. مسئله قابل توجه آنکه نقش حاشیه این قالی روی کاشیهای دیوار صحن مسجد اردبیل دیده میشود. در حاشیه این قالی اسم مقصود کاشانی برده شده است ، ولی معلوم نیست که این شخص سازنده و بافنده قالی بوده یا تقدیم کننده آن. تاریخ این قالی بر طبق این نوشته 942 هَ. ق. ( 1536 م. ) است. این قالی از شاهکارهای صنعت زمان شاه طهماسب میباشد و تصور میشودکه در تبریز بافته شده باشد زیرا جنس پشم آن این مطلب را تأیید مینماید. قالیهای معروف دیگر این عصر که دارای طرح ترنج هستند در موزه ها و مجموعه های شخصی در تمام دنیا دیده میشود. از طرحهای مهم دیگر این دوره چندین ترنج متصل بهم است و متن قالی را بچندین قسمت منقسم مینماید. در موزه ویکتوریا و البرت در لندن قالی ای به این طرح موجود است که از بهترین نمونه های این صنعت محسوب میگردد. نمونه عالی دیگری در موزه متروپولیتان نیویورک است که حتی از قالی مسجد اردبیل نیز ریزتر بافته شده است. بسیاری از قالیهای خوب این دوره مظهر استادی و مهارت نقاشان آن عصر است. درمجموعه شخصی بارون هتوانی یک پارچه قالی وجود دارد و طرح آن بقدری عالی است که اگر عکسی از آن برداشته شود کپیه مینیاتور مینماید و با آن مشتبه میشود. نظیر آن قالی بزرگ دیگری است که نصف آن در موزه صنایع تزیینی پاریس و نصف دیگر در کلیسای بزرگ کراکو در لهستان میباشد. بعضی از قالی و قالیچه های اوائل عصر صفوی با نخهای طلا و نقره بافته شده ، رنگ اصلی حاشیه معمولاً با رنگ زمینه آن تباین دارد. در بسیاری ازقالیهائی که طرح ترنجی دارند تصویر حیوانات نیز نقش شده است و این طرح حیوانات در بعضی قالیها آنقدر اهمیت پیدا کرده که آنها مشهور به نقش حیوان شده اند.

قالی . (اِ) قسمی از گلیم پرزدار منقش گرانبها که خالی نیز گویند.(ناظم الاطباء). مهمترین محصول صنعتی ایران در عصر حاضر قالی و قالیچه ٔ دست بافت است . قالی بافی از صنایع بسیار قدیم ایران است . میگویند که اسکندر کبیر وقتی برای اولین بار مقبره ٔ کوروش بزرگ را بازدید نمود مشاهده کرد که آن با قالی خیلی خوب پوشیده شده و نیز میگویند که در قصر تیسفون یا طاق کسری در زمان ساسانیان یک قطعه قالی وجود داشته که با جواهر و فلزات قیمتی پوشیده شده بود، ولی شرح این قالی آنقدر با افسانه آمیخته شده که نمیتوان آن را کاملاً باور کرد. در آسیای وسطی تکه های قالی قدیمی پیدا میشود که متعلق به ادوار قبل از اسلام است . در نقاشیهای بعضی از نقاشان قرون وسطی در اروپا قالی هائی نشان داده شده که می بایست ساخت ایران باشد. نمونه های اولیه ٔ قالی و قالیچه که در موزه ها و گنجینه های شخصی است و محققاً میتوان آنها را به ایران نسبت داد متعلق بزمان قبل از دوره ٔ صفویه است . علت اینکه از زمان قدیمتر از آن نمونه قالی بدست نیامده آن است که اغلب اشیاء صنعتی برای نگاه داشتن ساخته میشدند وقالی برای استعمال ، و اگرچه قالی نسبتاً بادوام است ، در نتیجه ٔ استعمال زیاد پس از مدتی کهنه شده از بین میرود. در قالیهای قدیمی کمتر نوشته ای دیده میشود که تاریخ و محل ساخت آن را بطور تحقیق بتوان معین کرد. گمان میرود که بعضی از این قالی ها در تبریز در زمان حکمرانی سلاطین ترکمان و مغول که قبل از صفویه سلطنت میکردند ساخته شده باشد. بعضی از قالیهای قدیمی را به اواخر قرن نهم هجری (اواخر قرن پانزدهم میلادی ) نسبت میدهند، زیرا نقشه های آنها خیالی تر و رنگ آمیزی آنها با قالی های اوائل دوره ٔ صفویه فرق دارد. احتمال میرود که قالیبافی در زمان سلطنت طویل شاه طهماسب به اعلی درجه ٔ ترقی رسیده باشد. درجه ٔ تکامل صنعت در این زمان میرساند که قالی بافی تاریخ قدیمی داشته و با اینکه نمونه هائی از ترقی آن در دست نیست معهذا ثابت میکند که دوره ٔ مدیدی طول کشیده تا به این درجه رسیده . چون محل ساخت اغلب قالی های اوائل این عصر معلوم نیست ، معمولاً قالی های دوره ٔ صفوی را از روی نقشه ٔ آنها طبقه بندی مینمایند. در میان نقشه های مختلف و مهمتر از همه طرحی است که در وسط ترنجی دارد. نمونه ٔ بسیار مشهور این قسم نقشه ٔ قالی مسجد اردبیل فعلاً در موزه ٔ ویکتوریا و البرت در لندن میباشد. آن فرش قالی بزرگی است که طول آن ده متر و نیم و عرض آن قدری کمتر از 5 متر و نیم است (34/5 فیت و 17/5 فیت ). از روی تخمین معین کرده اند که این قالی تقریباً 32 ملیون گره دارد! دور ترنج مرکزی را نقشهای کوچکی که به گل شاه عباسی موسوم است احاطه نموده و آن عبارت از نقش مدور یا بیضی شکلی است که وسط آن گل و دور آن را حلقه ای از گل با برگ گرفته در هر گوشه ٔ متن قالی یک چهارم ترنجی کشیده شده . یکی از خصائص این قالی بزرگ نمایش قندیل مسجد میباشد که در دو سر ترنج کشیده مثل اینکه از آن آویزان است . متن قالی از نقش گل و برگ پوشیده شده و آنها نقش تاک مشبک و پرکاری را با نظم کامل تشکیل میدهند. گلها با رنگهای گوناگون خودروی زمینه ٔ سرمه ای رنگ برجسته بنظر می آید. رنگ قرمز که با زمینه ٔسرمه ای تباین دارد زیاد شفاف نیست و مایل برنگ قندیل است . رنگ سبز نیز در این نقشه از رنگ های برجسته است . در حاشیه ٔ قالی نقشهای کتیبه ای است که بین آنها گل شاه عباسی میباشد. مسئله ٔ قابل توجه آنکه نقش حاشیه ٔ این قالی روی کاشیهای دیوار صحن مسجد اردبیل دیده میشود. در حاشیه ٔ این قالی اسم مقصود کاشانی برده شده است ، ولی معلوم نیست که این شخص سازنده و بافنده ٔ قالی بوده یا تقدیم کننده ٔ آن . تاریخ این قالی بر طبق این نوشته 942 هَ . ق . (1536 م .) است . این قالی از شاهکارهای صنعت زمان شاه طهماسب میباشد و تصور میشودکه در تبریز بافته شده باشد زیرا جنس پشم آن این مطلب را تأیید مینماید. قالیهای معروف دیگر این عصر که دارای طرح ترنج هستند در موزه ها و مجموعه های شخصی در تمام دنیا دیده میشود. از طرحهای مهم دیگر این دوره چندین ترنج متصل بهم است و متن قالی را بچندین قسمت منقسم مینماید. در موزه ٔ ویکتوریا و البرت در لندن قالی ای به این طرح موجود است که از بهترین نمونه های این صنعت محسوب میگردد. نمونه ٔ عالی دیگری در موزه ٔ متروپولیتان نیویورک است که حتی از قالی مسجد اردبیل نیز ریزتر بافته شده است . بسیاری از قالیهای خوب این دوره مظهر استادی و مهارت نقاشان آن عصر است . درمجموعه ٔ شخصی بارون هتوانی یک پارچه قالی وجود دارد و طرح آن بقدری عالی است که اگر عکسی از آن برداشته شود کپیه ٔ مینیاتور مینماید و با آن مشتبه میشود. نظیر آن قالی بزرگ دیگری است که نصف آن در موزه ٔ صنایع تزیینی پاریس و نصف دیگر در کلیسای بزرگ کراکو در لهستان میباشد. بعضی از قالی و قالیچه های اوائل عصر صفوی با نخهای طلا و نقره بافته شده ، رنگ اصلی حاشیه معمولاً با رنگ زمینه ٔ آن تباین دارد. در بسیاری ازقالیهائی که طرح ترنجی دارند تصویر حیوانات نیز نقش شده است و این طرح حیوانات در بعضی قالیها آنقدر اهمیت پیدا کرده که آنها مشهور به نقش حیوان شده اند.
یکی از قالی های مشهور نقش حیوان که اکنون در موزه ٔ متروپلیتان نیویورک است در مقبره ٔ شیخ صفی الدین در اردبیل بوده است . یکی از اقسام دیگر قالی آنهایی است که به شکاری معروفند زیرا مناظر شکارگاه و صید روی آنها نقش شده است یکی از مشهورترین این قالیها در موزه ٔ پولدی پزولی در میلان ایتالیا میباشد. بافنده ٔ آن غیاث الدین جامی است که اسم وی روی آن نوشته شده و تاریخ آن 949 هَ . ق . (1543 م .) است . شاید مشهورترین قالی های بافت ایران قالی شکاری متعلق بدولت اطریش باشد که از ابریشم بافته شده و با نخهای طلا و نقره زینت یافته است و بر روی هم این قالی نماینده ٔ استادی نقاش آن است نه بافنده ، بعضی از تصاویر آن بقدری به نقاشی های سلطان محمد شباهت دارد که جمعی از اهل فن معتقدند که او نقشه ٔ این قالی را تهیه کرده است . قالی های ابریشمی دیگر نیز از این زمان موجود است که معمولاً آن را از کاشان میدانند. در موزه ٔ ملی تهران قالی ابریشمی سفید بسیار عالی است که ترنج آن سیاه رنگ میباشد. روی این زمینه ٔ روشن درختان انار برنگ سفید کرم رنگ یا برنگ عاج دارد. پرندگان مختلف قشنگی در میان شاخهای درختان نقش شده است . این قالی قشنگ بعقیده ٔ پروفسور پوپ در ربع سوم قرن دهم هجری (ربع آخرقرن 16 میلادی ) بافته شده و سابقاً در مقبره ٔ اردبیل بوده است . قالی نامبرده ببزرگی قالیهائی که شرح دادیم نیست و قالی های این دوره را با قالیچه های عصر بعدمربوط میسازد. از قالیهائی که به هرات نسبت داده شده عده ای است که نقشه ٔ آنها گل و مو پیچ پیچ میباشد که در اطراف گل شاه عباسی بزرگ کشیده شده و آن عبارت است از طرح گلی که دور آن حلقه ٔ مدور یا بیضی شکل از برگ دارد. نقشهای اسلیمی که شبیه به نواری است که عرض آن مختلف میباشد در این نوع قالی و قالی های بسیار دیگر این عصر نیز دیده میشود. در قالی های هرات نقش ماهی نیز دیده میشود که ببرگ بلند تاشده ای شباهت دارد.یک قالی که به این سبک بافته شده و احتمال میرود که از زمان شاه عباس باشد در خزینه ٔ امام رضا در مشهد محفوط است . از اوائل دوره ٔ صفوی تا آخر سلطنت شاه عباس ببافتن این قبیل قالی ها مبادرت میشد. هرچه زمان میگذرد، نقشه ٔ گل شاه عباسی بزرگتر میشود. قالی های هرات در طرح قالی های هند نفوذ مهمی داشته . اولیاریوس آلمانی که در زمان شاه عباس به ایران مسافرت نموده مینویسد که بهترین قالیهای ایران در هرات بافته میشد. در دوره ٔ صفویه قالی های ابریشمی که نقش گل و برگ تیره رنگ داشت و در بافتن آنها نخهای طلا و نقره بکار میرفت تهیه و بعنوان تحف هدایا جهت بعضی از سلاطین اروپا فرستاده میشد. عده ای از این قالیها در لهستان پیدا شده و تا چندی قبل بنام قالی های لهستانی معروف بود تا اینکه در مقایسه با قالیهای نظیر آن ثابت شد که آن قالیها بافت ایران است . یک قطعه قالی نظیر قالیهای فوق الذکر که نقش درخت سرو و بوته ٔ گل دارد در مقبره ٔ شاه عباس ثانی در قم هست و زیر آن اسم نعمت اﷲ جوشقانی بافنده ٔ آن نوشته شده است با تاریخ 1082 هَ . ق . (1671 م .). قسم دیگری به نام قالیهای باغی معروف است . عموماً طرح این قالیها عبارت است از نقشه ای که حوضی در وسط دارد. اطراف آن بوسیله ٔ جویها بقسمتهای مربع مستطیل تقسیم شده و این قسمتها با نقش گل و گیاه تزیین یافته . یک قسم دیگر قالی هایی است که به اسم شاه عباسی یا طرح اصفهان معروف است . در اروپا و آمریکا آنهارا به نام قالی های گلدانی میخوانند زیرا نقشه ٔ بعضی از آنها گلدانی است که از آن شاخ و برگ بیرون می آید. از خصائص مخصوص این قسم قالی آن است که از خطوط متوازی که سراسر قالی را گرفته اشکال گل و برگ منشعب میشود. گلهای شاه عباسی و اشکال گل و برگ که در این نوع قالی دیده میشود شبیه به نقشه ٔ بعضی از قالیهای هرات است . بعضی از این قالی ها به کرمان نسبت داده میشوند ولی احتمال میرود که همان نقشه در جوشقان که از قالی های طرح اصفهان در آنجا بافته شده بکار رفته باشد. پروفسور پوپ میگوید: شاید مطالعه ٔ دقیق قالیهای اولیه بهترین مقدمه برای آگاهی از صنایع ایران باشد زیرا این صنعت بیش از تمام صنایع خصائص مخصوص و رسوم متنوع قدیمی را در بر داشته و مراحل مختلف زندگی و فرهنگ ایران را نشان میدهد. قالیهای عالی ایران را شعرا مدح گفته و سیاحان تمجید و تعریف کرده اند. سلاطین کشورها بر آن حسد برده و کشورهای دیگر از آن تقلید کرده اند. قالی های ایران روح حقیقی صنعت این کشور را مجسم میسازد. در زمان قاجاریه قالی و قالیچه ٔ ایران درخارجه اهمیت بسزائی یافت . بزرگترین مرکز قالیبافی ایران در زمان قاجاریه اراک و نواحی اطراف آن بوده است . قالیهای این منطقه را تجار قالی به چهار طبقه تقسیم کرده اند. بهترین آنها ساروق نام داشت ، درجه ٔ دوم را محال (محل ) و سوم را مشیرآباد و آخرین قسم به نام لیلاهان معروف بود که کرک بلند داشت و اغلب در دهستان ارمنی نشین بافته میشد. قالی های قدیم ساروق از محکمترین قالی های ایران بشمار میرود نقشه ٔ آن عبارت است از ترنجی در وسط و زمینه ٔ باز که فقط از چند تصویر پوشیده میشد. رنگهای آن خوب و به رنگ سرمه ای و قرمز بیشتر اهمیت داده شده است . قالی هائی که معمولاً قالی محال نامیده میشود خیلی ریز بافته نشده ولی منظم و مرتب است . نقشه ٔ اینها عموماً گل و برگ است و رنگهای آن بیشتر به رنگهای تیره متمایل است . رنگ قرمز متن برجسته و متباین با رنگ سرمه ای حاشیه بوده . قالیهائی که به قالی میر معروف هستند قدیم ترین و خوش جنس ترین قالی هائی هستند که در سربند بافته میشده اند، نقشه ٔ آن بوته های ترمه ای است . این بوته ها متن قالی را گرفته واز جهت شباهت به اسم گلابی و بادامی معروف است . حاشیه ٔ آن نقشه ای از خطوط راه راه و نقش مو دارد. قالی های فراهان کرک کوتاه داشته و اغلب زمینه ٔ سرمه ای دارنددو قسم نقشه در آنها دیده میشود یکی نقشه ٔ ماهی که از ماهی های کوچکی که گاهی بشکل برگ پیچیده بنظر می آیدتشکیل یافته و دیگری نقش گلخانه است که از دسته های گل مرتب تشکیل شده است . در دوره ٔ صفویه کاشان برای قالی های ابریشمی معروف بود ولی پس از صفویه تا مدتی صنعت قالیبافی در این شهر متروک شده بود تا در عصر حاضر قالیبافی در آنجا دوباره برقرار شده رواج یافت قالی های کاشان از حیث بافت از بهترین قالی های ایران است . کرک آن کوتاه و معمولاً دارای نقش ترنجی در وسط و لچکهائی در گوشه میباشد و از پشم و ابریشم بافته شده است . جوشقان در دوره ٔ قاجاریه برای یک نوع نقشه ٔ مخصوص ترنج وسط و اشکال مستطیل معروف می باشد. اصفهان مرکز قالیبافی مهمی نبوده ولی دستگاه های قالیبافی آنجا چند قالی جنس عالی بافته است . و قالیهای آنجا معمولاً نقش شاه عباسی دارند که ترنج و گل شاه عباسی باشد. قالی های قدیم کرمان معمولاً زمینه ٔ روشن داشته و رنگهای آن طوری است که منظره ٔ روشن به قالی میدهد. طرح ونقشه ٔ آن اغلب عبارت است از درخت زندگی که گاهی در گلدان قرار داده شده و درختان سرو و نقشه ٔ گل و برگ و تاک پیچ پیچ . بعضی از قالیهای اعلا در نقشه ٔ خود اشکال حیوانات دارند. در رفسنجان و سایر نقاط کرمان نیز قالی بافته میشد. قالی های معروف به شیراز اغلب بوسیله ٔ قبائل قشقائی و چادرنشینهای دیگر بافته میشود وخیلی نرم و شل است و معمولاً ترنجهای لوزی شکلی در وسط مکرر شده و رنگهای آن اغلب جالب است . در همدان و دهستان های اطراف آن قالی های زیادی بافته میشود. قالی های قدیم این ناحیه خصائص مخصوص داشته و با پشم شتر بافته میشده است . در ملایر قالی هائی بافته میشد که شبیه قالیهای همدان و مخصوصاً اراک است . قالی های خراسان یا مشهد از حیث جنس خیلی عالی است و سطح آنها از گلهای مناسب پوشیده شده و طرح ترنجی در وسط دارند و درنقشه ٔ بعضی از آنها تصویر حیوانات دیده میشود. قبائل چادرنشین نواحی خراسان قالیهائی می بافند که بنام قالی ترکمن یا بخارا معروف است . زمینه ٔ این قالیها قرمز تیره و نقش آنها از یک سلسله ٔ کثیرالاضلاع تشکیل یافته و به اسم نقشه ٔ پای فیل موسوم است . قالیهای بلوچ نیز بوسیله ٔ چادرنشینان بافته میشود و مانند قالی های ترکمن ولی از آنها شل تر و نرمتر است . آذربایجان ازقرنها پیش برای صنعت قالیبافی مشهور است . در تبریز همه جور قالی بافته میشود. قالی های کهنه ٔ تبریز اغلب دارای رنگ قرمز و نقشه ٔ ترنجی هستند ولی نقشه ٔ مخصوصی نیست که بتوان آن را نقشه ٔ تبریز گفت . قالی های هریس از بهترین قالیهای تبریز است . قالیهای گوراوان درقریه ٔ گوراوان و اطراف هریس بافته میشود. قالیهای قره جه در ناحیه ٔ قره داغ در شمال تبریز بافته میشود و معمولاً کوچک و بشکل کناره هستند. در زنجان در دوره ٔ قاجاریه قالیهای کوچک بافته میشد که بواسطه ٔ بکار رفتن رنگهای جوهری در آنها مرغوب نبود. استعمال این گونه رنگهای مصنوعی و شیمیائی که در دوره ٔ قاجاریه مرسوم گردید ضرر و لطمه ٔ بزرگی بشهرت قالی های ایران در دنیا وارد آورد خوشبختانه استعمال رنگهای جوهری قدغن شده است . از حیث تنوع در نقشه ، رنگ آمیزی و مهارت دربافتن ، قالی و قالیچه ٔ ایران حتی در دوره ٔ قاجاریه که صنعت رو به پستی رفته بود در دنیا نظیر نداشت . قالی خوب ایران مانند قطعه ٔ شعر زیبائی است که بافنده ٔآن مانند شاعر جمال طبیعت را ترجمه و بصورت شی ٔ زیبائی درآورده که هم قشنگ و هم قابل استفاده است . (از ترجمه ٔ تاریخ صنایع ایران تألیف ویلسن صص 188 - 217). سینگر سارجنت نقاش معروف آمریکائی گفته : تمام نقاشی های دوره ٔ تجدد (رنسانس ) ایطالیا ارزش یک تخته قالی ایرانی را ندارد :
نه پردبلبل اندر باغ جز بر بسد و مینا
نه پوید آهو اندر دشت جز بر قالی پرنون .

رودکی .


ای زهدفروشنده تو از قال و مقالی
با مرکب و با ضیعت و با سندس و قالی .

ناصرخسرو.


هرچند که پشم است اصل هر دو
بسیار به است از پلاس ، قالی .

ناصرخسرو.


آن کل عفریت روی با همه زشتی
قالی بافد همی و ایضاً محفور.

سوزنی .


چون مرا سندس است و استبرق
شاید ارقالی مرندی نیست .

خاقانی .


خونت برای قالی سلطان بریختند
ابله چرا نخفتی بر بوریای خویش .

سعدی .


گر آزاده ای بر زمین خسب و بس
مکن بهر قالی زمین بوس کس .

سعدی (بوستان ).


- امثال :
ظرف ، ظرف مس ؛ فرش ، فرش قالی ؛ نان ، نان گندم ؛ دین ، دین محمد .

قالی . (اِخ ) بنقل احمدبن یحیی ، زنی است که بحکومت ارمنستان رسید. رجوع به قالی قلا شود.


قالی . (اِخ ) دهی است به حدود مرغزار. قالی میوه ٔ اندک دارد و غلات فراوان . (نزهةالقلوب چ بریل ج 3 ص 123). مرغزار قالی بر کنار آب پرواب افتاده است و جائی است خرم ، اما گیاهش بزمستان چارپایان را موافق بود و بتابستان زیان دارد. طولش سه فرسنگ در عرض یک فرسنگ . (نزهةالقلوب چ بریل ج 3 ص 135).


قالی . (ص نسبی ) نسبت است به قالیقلا. (الانساب سمعانی ). رجوع به قالیقلا شود.


قالی . (ع ص ) بریان سازنده . (آنندراج ).طباخ . قلیه پز. (ناظم الاطباء). || دشمن دارنده . (آنندراج ). سخت ناپسنددارنده . (ناظم الاطباء).


قالی . [ لی ی ] (اِخ ) اسماعیل بن قاسم مکنی به ابوعلی یکی از ادیبان و دانشمندان است . رجوع به ابوعلی قالی در همین لغت نامه و معجم البلدان ج 7ص 17 و انساب سمعانی و معجم المطبوعات ج 2 ستون 1489 و 1490 و جامعالتصانیف الحدیثة جزء نخست رقم 306 وروضات الجنات ص 103 و معجم الادباء ج 7 ص 25 و قاموس الاعلام ترکی ج 5 ص 3560 و ریحانة الادب ج 3 ص 278 شود.


فرهنگ عمید

زیرانداز بزرگ پرزدار بافته شده با نخ، پشم، یا الیاف دیگر به رنگ ها و نقش های مختلف.

دانشنامه عمومی

قالی پازیریک، قدیمی ترین فرش یافته شده در جهان   فرش اصفهانی (احتمالاً) ساخته شده از پنبه ابریشم و فلز   ترنج   دار قالی،مخصوص بافت تابلو فرش   بافت تابلو فرش در مراحل ابتدایی   کلاف هایی که برای بافت تابلو فرش،فرش و قالی بکار می روند   طرح فرش درختی   فرش شربیان
</ref>
در زبان پهلوی واژه های گوناگونی برای اشاره به انواع گستردنی ها به کار برده می شد:برای قالی نفیس از بَت یا بوپ، برای نمد و فرش از نمت استفاده می شد و برای فرش و بستر از ویستَرْگ که از ویستردن (wistardan) گرفته شده که در فارسی امروز، گستردن گفته می شود.

بوب.


دانشنامه آزاد فارسی

دست بافته ای پرزی و گره دار. واژۀ «قالی» از قرن ۳ق در نوشته ها و کتاب ها رایج شد. احمد بن یحیی بلاذری در قرن ۳ق در کتاب فتوح البُلدان، نوشته است: «چون ارمنیاغس، پادشاه ارمنستان بِمُرد، زنش به پادشاهی رسید که او را قالیقلا می نامیدند و هم او شهر قالیقلا را ساخت و آن را قالی قاله نام کرد که معنی آن احسان قالی است». دهخدا همین مطلب را در لغت نامۀ خود، از یاقوت حموی (اوایل قرن ۷ق) در معجم البلدان و از حمدالله مستوفی (۷۵۰ق) در نزهةالقلوب، نقل می کند: «در قالیقلا فرش بافته می شود که آن را قالی نامند و قالی نسبت اختصاری است به شهر قالیقلا و قالیقلا شهری است در ارمنستان...». در دو کتاب قدیمی، یکی تاریخ بیهقی و دیگری تاریخ گردیزی، هر دو مربوط به قرن ۵ق، از قالی نام برده شده است. قالی اندازه های متفاوتی دارد که بیشتر در قطع های ۲×۳، ۶×۴، ۴×۳، ۴×۷، ۴.۸×۷.۲۰ متر و نیز قطع های بزرگ تر بافته می شود. مساحت بزرگ ترین قالی که تا به حال بافته شده است، با مساحتی بیش از ۴,۳۴۳ متر مربع است. این فرش در ۱۳۷۹ به سفارش کشور عمان در کارگاه های شرکت سهامی فرش ایران بافته شده است. این قالی را ۶۰۰ بافنده با گره نامتقارن و رج شمار ۴۰ و در محلی در نزدیکی نیشابور بافته اند. تار و پود آن از نخ و پرز آن پشمی است. نقش فرش مذکور، تلفیقی از نقوش اسلیمی، ترنج، افشان و گنبد شیخ لطف الله است. در ایران، قالی هر محل به نام همان محل نام گذاری می شود؛ به استثنای قالیِ میر متعلق به سرابند (نزدیک شازند)، قالی محال متعلق به فراهان (نزدیک اراک)، قالی زرشک متعلق به بیرجند (در خراسان)، قالی هراتی متعلق به قائنات (در خراسان). به موجب آمارهای جسته و گریخته، در ایران حدود ۳۰هزار کانون بافت قالی و قالیچه (اعم از شهر، بخش و روستا) وجود دارد که هر کانون ویژگی های خاص خود را در بافت، رنگ و نقشه حفظ کرده است. متأسفانه این ویژگی ها امروز در حال انقراض است و بافت های روستایی به شهری نزدیک تر یا شبیه شده اند؛ به طوری که تشخیص بافت قالی هر محل آسان نیست. قالی انواع گوناگونی دارد: قالی پشمی، که رایج ترین نوع است، قالی ابریشمی، اعم از چله ابریشم یا تمام ابریشم به طور محدود، و قالی های کمیاب و نادر که عبارت اند از قالی زربفت، دارای پود گلابتون نقره و طلا، قالی نقش برجسته، که با استفاده از قیچی های خاص نقوش قالی برجسته می شوند، قالی دورو، دارای دو نقش در رو و پشت فرش، قالی چهره ای، که با استفاده از هنر چهره نگاری و مینیاتور چهرۀ شخصیت های ملی و مذهبی در متن یا حاشیۀ قالی نقش می شود، قالی منظره ای که در آن با استفاده از هنر مناظر و مرایا (پرسپکتیو)، منظرۀ طبیعت در قالی منقوش می شود. نیز← فرش

گویش اصفهانی

تکیه ای: qâli
طاری: qâli
طامه ای: qâli
طرقی: qâli
کشه ای: qâli
نطنزی: qâli


واژه نامه بختیاریکا

از قرن 8 بزرگترین واحد ایل بختیاری از تیره تبدیل به طایفه گردید. چهارلنگ و هفت لنگ تعریف شد و از آن تاریخ تحولات زیادی در زمینه جغرافیا، تقسیمات بصورت مداوم بوجود آمد. بدین سبب هنوز اجماعی بر روی چارت بختیاری وجود ندارد. برآیند نظریات متعدد از میان کتب و ماخذ شفاهی بدین گونه می باشد. ( ت ) ( ط ) زلکی شامل ( غیولاوند؛ چتال؛ چاربری؛ ابراهیموند؛ محمد سلیمانی؛ شیخ عمرانی؛ شمس دینوند؛ سادات احمد فداله؛ دره کائدی؛ تشمال ) دو زنی؛ آریاسی؛ بریـم وند وند وندگری؛ بُـلفایی

جدول کلمات

فرش

پیشنهاد کاربران

در گویش دری قالین می گویند

نام اصیل آن کالین است. پس از حمله مغولان و ترکان قالین شد و سپس قالی نام گرفت. درستش کالین ـه.

قالی یه کلمه ترکی است و از قالین یعنی ( ضخیم ) گرفته شده است

قالی شکل تغییریافته ی کاری می باشد، کار یعنی قالی بافی همان طور که وجه تسمیه کرمان که مهد قالی بافی ست، کارمانیا است، هنوز هم کرمانی ها می گویند کار و دار قالی، واژه ی انگلیسی carpetهم از کار پت گرفته شده، کار همان قالی ست و پت هم در گویش کرمان به معنای نخ و پشم و بال است.

قالی عالی خراسان

در اصل کلمات زیادی از زمان نادرشاه افشار از زبان ترکی به زبان پارسی وارد گردید. پس نتیجه می گیریم تنها پارسی نبود که در ترکی تاثیر گذاشت بلکه ترکی هم تاثیرات اندکی در زبان پارسی گذاشته است.

مثال پارسی اش فرش است و قالی یک کلمه ترکی است.

قالی:
《واژه ای فارسی است》

واژه دیگری که برای فرش به کار می رود "قالی" است که از ریشه "گور" به معنی "رشته های درهم فرو رفته" گرفته شده است. بن واژه "گور" را در واژه گوراب ( =جوراب ) نیز می بینیم. همچنین در زبان ارمنی به قالی "گورگ" می گویند که آن هم از ریشه "گور" است و با واژه پارسی "کُرک" هم ریشه می باشد.


کلمات دیگر: